تضمین کیفیت و معتبرسازی

در پروژه های دارویی و مدرن به دلیل حساسیت پروژه جهت مقبولیت استانداردهای جهانی ، نیازمند تست و تعیین صلاحیت (qualification) در تمامی مراحل عمر پروژه (Project Life cycle) از ابتدای فاز طراحی تا تحویل می باشد.

بر این اساس شرکت در این نوع پروژه ها علاوه بر تست دستگاهها در محل کارخانه (FAT) بهمراه نماینده کارفرما و سازنده اقدام به تست های مختلف از دستگاهها و خطوط می نماید تا مشکلات خطوط در صورت وجود قبل از حمل مشخص و رفع شوند.

معتبر سازی و تضمین کیفیت چیست؟

تضمین کیفیت و معتبرسازی از مهم ترین بخش های مدیریت کیفیت در صنایع حساس و تخصصی مانند صنایع دارویی، تجهیزات پزشکی، صنایع غذایی و آرایشی و بهداشتی هستند. در این صنایع، کیفیت محصول نهایی تنها به نتیجه آزمایش های نهایی محدود نمی شود، بلکه تمامی تجهیزات، فرایندها، سیستم های تولید و تاسیسات مرتبط باید از ابتدا به صورت دقیق طراحی، ارزیابی و کنترل شوند.

معتبرسازی (Validation) چیست؟

معتبر سازی یا “Validation” به معنای جمع اوری و ایجاد مدرک مستند به گونه‌ای است که دستورالعمل، فرایند یا یک فعالیتی که به طور مداوم و مستمر موجب تولید محصولی با درجه بالایی از کیفیت منطبق بر خصوصیات کیفی می‌شود را ثابت کنید، چراکه در این صنعت علاوه بر آزمایش‌ها و تست نهایی محصولات تولید شده، اطمینان از تکرار پذیری فرایند برای تولید محصول باکیفیت و بی خطر مهم است.

در این فرایند نتایج به صورت مشخصات یا Specification بیان می‌شود. از این رو است که تضمین کیفیت “Qualification” تجهیزات یا سیستم‌ها جزئی از فرایند معتبر سازی محسوب می‌شود.

تضمین کیفیت (Quality Assurance) چیست؟

تضمین کیفیت یا “Quality assurance” که به اختصار به آن QA نیز می‌گویند به معنای نظارت و ارزیابی منظم جنبه‌های متفاوت و گوناگون یک سرویس، پروژه، سیستم یا وسیله‌ای است که رعایت استانداردهای کیفیتی را به حداکثر میزان خود می‌رساند. البته این نکته را در نظر داشته باشید که تضمین کیفیت به طور قطع نمی‌تواند تولید محصول باکیفیت را ضامن شود.

تفاوت QA، Validation و Qualification

اگرچه تضمین کیفیت، معتبرسازی و Qualification همگی با هدف حفظ کیفیت و کاهش ریسک در پروژه های حساس انجام می شوند، اما هر کدام نقش متفاوتی دارند. تضمین کیفیت یا QA یک چارچوب گسترده برای مدیریت و کنترل کیفیت در تمام مراحل پروژه است و بر ایجاد سیستم ها و فرایندهایی تمرکز دارد که از بروز خطا و عدم انطباق جلوگیری کنند.

Validation بیشتر بر اثبات عملکرد پایدار و قابل تکرار یک فرایند، سیستم یا روش تمرکز دارد. در مقابل، Qualification یا احراز صلاحیت برای اثبات این موضوع انجام می شود که یک تجهیز، سیستم یا تاسیسات مطابق الزامات تعیین شده طراحی، نصب و راه اندازی شده و عملکرد مورد انتظار را ارائه می دهد.

خدمات تضمین کیفیت و معتبرسازی

خدمات تضمین کیفیت و معتبرسازی با هدف اطمینان از انطباق فرآیندها، تجهیزات، سیستم‌ها و مستندات با الزامات استانداردهای بین‌المللی و نیازهای سازمان ارائه می‌شود. این خدمات به کاهش خطاها، افزایش بهره‌وری، بهبود قابلیت اطمینان و تضمین کیفیت نهایی محصول یا خدمت کمک می‌کنند.

خدمات Quality Assurance

خدمات تضمین کیفیت شامل طراحی، پیاده‌سازی و پایش سیستم‌های کیفی در سازمان است تا اطمینان حاصل شود که تمامی فعالیت‌ها مطابق با الزامات تعریف‌شده انجام می‌شوند. این خدمات معمولاً شامل موارد زیر است:

• تدوین و بازنگری رویه‌ها، دستورالعمل‌ها و استانداردهای داخلی
• پایش انطباق فعالیت‌ها با الزامات GMP، GLP، GCP و سایر استانداردهای مرتبط
• انجام ممیزی‌های داخلی و ارزیابی عملکرد سیستم کیفیت
• شناسایی عدم انطباق‌ها و ارائه اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه
• آموزش کارکنان در زمینه اصول و الزامات کیفیت

هدف اصلی این بخش، ایجاد یک سیستم پایدار برای کنترل کیفیت و بهبود مستمر در تمامی سطوح سازمان است.

خدمات Validation و Qualification

خدمات معتبرسازی و احراز صلاحیت برای اطمینان از عملکرد صحیح تجهیزات، سیستم‌ها، فرآیندها و روش‌ها در شرایط واقعی یا شبیه‌سازی‌شده ارائه می‌شود. این خدمات نقش مهمی در اثبات قابلیت اطمینان و تکرارپذیری عملیات دارند و معمولاً شامل موارد زیر هستند:

• احراز صلاحیت طراحی (DQ)
• احراز صلاحیت نصب (IQ)
• احراز صلاحیت عملکرد (OQ)
• احراز صلاحیت عملکردی (PQ)
• معتبرسازی فرآیندهای تولید و بسته‌بندی
• معتبرسازی روش‌های آزمون و کنترل کیفیت
• معتبرسازی سیستم‌های کامپیوتری و نرم‌افزاری

اجرای صحیح Validation و Qualification باعث می‌شود سازمان بتواند با اطمینان بیشتری از عملکرد تجهیزات و فرآیندها، کیفیت محصول نهایی را تضمین کند.

مستندسازی و تهیه پروتکل های معتبرسازی

مستندسازی یکی از ارکان اصلی در فرآیند معتبرسازی است و نقش مهمی در اثبات انطباق و قابلیت ردیابی فعالیت‌ها دارد. در این بخش، پروتکل‌ها، گزارش‌ها و فرم‌های موردنیاز برای اجرای معتبرسازی به‌صورت دقیق و استاندارد تهیه می‌شوند. این خدمات شامل:

• تدوین پروتکل‌های معتبرسازی برای تجهیزات، فرآیندها و سیستم‌ها
• تهیه گزارش‌های اجرایی و نهایی معتبرسازی
• طراحی فرم‌های ثبت داده و چک‌لیست‌های کنترلی
• مستندسازی انحرافات، تغییرات و اقدامات اصلاحی
• بازنگری و به‌روزرسانی مستندات مطابق با الزامات جدید

مستندات معتبر و کامل، پایه اصلی پذیرش نتایج معتبرسازی در ممیزی‌ها و بازرسی‌های داخلی و خارجی هستند.

ارزیابی ریسک معتبرسازی (VRA)

ارزیابی ریسک معتبرسازی یا Validation Risk Assessment فرآیندی ساختاریافته برای شناسایی، تحلیل و کنترل ریسک‌های مرتبط با تجهیزات، فرآیندها و سیستم‌ها است. این ارزیابی کمک می‌کند تا منابع سازمان به‌صورت هدفمند بر نقاط بحرانی متمرکز شوند و احتمال بروز خطا یا عدم انطباق کاهش یابد. این خدمات معمولاً شامل:

• شناسایی نقاط بحرانی و عوامل مؤثر بر کیفیت
• تحلیل احتمال وقوع، شدت اثر و قابلیت کشف ریسک‌ها
• اولویت‌بندی ریسک‌ها بر اساس سطح اهمیت
• پیشنهاد اقدامات کنترلی و کاهش‌دهنده ریسک
• بازنگری دوره‌ای ارزیابی ریسک در صورت تغییر فرآیند یا تجهیزات

استفاده از VRA موجب می‌شود فرآیند معتبرسازی به‌صورت هوشمندانه‌تر، اقتصادی‌تر و مبتنی بر ریسک انجام شود و تمرکز اصلی بر بخش‌هایی باشد که بیشترین تأثیر را بر کیفیت و ایمنی دارند.

validation و GMP

طراحی و ساخت پروژه ها و کارخانجات دارویی انسانی و دامی، تجهیزات پزشکی وغذایی مطابق با اصول GMP validation و GMP

طراحی و ساخت پروژه ها و کارخانجات دارویی انسانی و دامی، تجهیزات پزشکی، آرایشی و بهداشتی و غذایی مطابق با اصول GMP بر مبنای EU (PICS) ،FDA و WHO تخصص ماست. مهمترین موضوع در انجام هر پروژه مخصوصا در پروژه های فوق رعایت استانداردهای و معتبر سازی آنها جهت رسیدن به الزاما ت می باشد. متخصصین شرکت در تمامی استاندارها درخارج و داخل کشور آموزش لازم را دیده اند وتجربه کافی جهت طراحی تا تحویل پروژه ها بر مبنای الزامات درخواستی داشته وشما را جهت اخذ تاییدیه ها از سازمانهای مرتبط مانند وزارت بهداشت ،درمان وآموزش پزشکی وسازمان دامپزشکی کشور یاری خواهند کر .

ایجاد مدارک مستند و مستدل

برای quality and validation به طوری که ثابت کند یک فرایند، دستورالعمل یا فعالیت، به‌طور ثابت و مداوم محصولی با درجه بالائی از تضمین مطابق با خصوصیات کیفی از پیش تعیین شده تولید می‌کند. در صنعت داروسازی، علاوه بر بررسی و تست نهایی محصولات، بسیار مهم است که مطمئن شویم یک فرایند به‌طور مستمر و دایم نتایج مورد نظر را تولید می‌کند. نتایج خروجی مطلوب به صورت مشخصات یا specificationها مقرر می‌شوند.

ارزیابی یا Qualification

از این رو ارزیابی یا Qualification سیستم‌ها یا تجهیزات جزوی از فرایند معتبرسازی است. معتبرسازی برای صنایع و شرکت‌های غذایی، دارویی و آژانس‌های قانونگذاری دارویی مانند US,FDA و رهنمون‌های (guidelines) جی‌ام‌پی از الزامات است. از آنجایی نیاز به معتبرسازیِ حجم بالایی از فرایندها، شیوه‌نامه‌ها و فعالیت‌ها است، شاخه معتبرسازی به زیرشاخه‌های زیر تقسیم شده‌است:

• معتبرسازی تجهیزات
• معتبرسازی تأسیسات
• معتبرسازی سیستم HVAC
• معتبرسازی فرایند تمیزکاری
• معتبر سازی فرایند
• معتبرسازی روش‌های تحلیل
• معتبرسازی سیستم رایانه

به همین طریق فرایند معتبرسازی (quality and validation) سیستم‌ ها و تجهیزات خود به چند زیرشاخه تقسیم می‌شود:

معتبرسازی طراحی (DQ (Design qualification

معتبرسازی اجزا (CQ (Component qualification
معتبرسازی نصب (IQ (Installation qualification
معتبرسازی عملیاتی (OQ (Operational qualification
معتبرسازی کارایی (PQ (Performance qualification
طرح جامع معتبرسازی (Validation master plan)

طرح جامع معتبرسازی به انگلیسی: Validation Master Plan سندی است که تشریح می‌کند که یک طرح معتبرسازی چه زمان و به چه صورتی در یک کارخانه (facility) باید اجرا شود. با اینکه اینکار اجباری نیست، اما این سند طرح کلی اصول ارزیابی کارخانه، به همراه نواحی و سیستم‌هایی که باید ارزیابی شوند را مشخص می‌کند و یک برنامه مکتوب برای دستیابی و حفظ کارخانه واجد شرایط با فرایندهای تأیید شده ارائه می‌دهد. این سند بنیان برنامه معتبرسازی بوده و باید شامل معتبرسازی فرایند، ارزیابی و معتبرسازی کارخانه و تأسیسات، ارزیابی تجهیزات، معتبرسازی فرایند تمیزکاری و سیستم رایانه باشد. قوانین معمولاً توقع دارند که اجزای مختلف یک فرایند تولید به خوبی تعریف و کنترل شوند، تا نتایج تولید در طی زمان تغییر قابل توجهی نکند.

فرایند معتبرسازی

فرایند ارزیابی مرسوم

دامنه معتبرسازی، مرزها و وظایف هر فرایند یا گروهی از فرایندها یا تجهیزات مشابه، باید در یک «طرح معتبرسازی» تأیید و مستند گردند. این اسناد، اصطلاحات و مراجع برای نویسندگان پروتکل سپس برای مشخص کردن دامنه پروتکل‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. اینکار باید بر اساس یک ارزیابی ریسک معتبرسازی به انگلیسی: Validation Risk Assessment (VRA) انجام گیرد، تا اطمینان حاصل شود محدوده معتبرسازی مورد تصویب، نسبت به پیچیدگی و اهمیت تجهیزات یا فرایندهای درحال معتبرسازی مناسب است. ارزیابی (Qualification) شامل موارد زیر می‌باشد:

– ارزیابی طراحی (DQ)

نشان می‌دهد که آیا یک طراحی ارائه شده (یا یک طراحی موجود برای محصولی که قبلاً تولید می‌شده‌است) همه الزاماتی که تعریف شده و در سند “مشخصات الزامات کاربر” یا “(URS) User Requirements Specification”، موجود است را برطرف خواهد کرد یا نه. برطرف کردن موفق الزامات DQ قبل از شروع به ساخت طرح جدیدی که قرار است ارزیابی شود الزامی است.

– ارزیابی نصب (IQ) 

نشان می‌دهد که یک فرایند یا تجهیز همه مشخصات تعیین شده را دارد، به درستی نصب شده‌است، و همه اجزا و اسنادی که برای کارکرد پیوسته آن مورد نیاز است موجود بوده و نصب شده‌است.

– ارزیابی عملیاتی (OQ)

نشان می‌دهد که همه عناصر یک فرایند یا دستگاه به درستی کار می‌کنند.

– ارزابی کارایی (PQ) 

نشان می‌دهد که یک فرایند یا دستگاه در گذشت زمان همانطوری که مد نظر بوده‌است کار می‌کند.

– ارزیابی اجزاء (CQ) 

این اصطلاح تقریباً جدید بوده و در سال ۲۰۰۵ تعریف شده‌است. این اصطلاح مربوط به ساخت اجزای کمکی (auxiliary components) می‌ باشد تا اطمینان حاصل شود که این اجزا مطابق با معیار طراحی صحیح ساخته شده‌اند. این اجزا شامل مواردی از قبیل اجزای بسته‌بندی از قبیل کارتن، بسته‌بندی ارسال، لیبل‌ها و حتی تغییر فاز مواد می‌باشد. همه این اجزا باید به صورت تصادفی و رندوم مورد بازرسی قرار گیرند تا اطمینان حاصل شود که فرایندهای شرکت‌های شخص ثالث به‌طور مستمر محصولی تولید می‌کنند که در دنیای GMP صنایع داروسازی و تولید بیولوژیک کاربرد دارد.
با اینکه این موارد به صورت جداگانه تعریف شده‌است اما ممکن است نیاز باشد در بعضی موارد PQ و OQ به صورت پیوسته و مشترک انجام شود.

مراحل معتبر سازی تمیزی

مراحل معتبر سازی تمیزی به شرح زیر است:

• شناسایی فرایند و روند تمیزی
• تعیین سطح‌های تمیزی
• مشخص کردن یک محصول بحرانی
• مشخص کردن معیار قبول یک محصول بحرانی
• مشخص نمودن یک روش برای معتبرسازی تمیزی
• مشخص نمودن هدف‌ها و همچنین حد آلودگی
• مشخص نمودن معیارهای پذیرش
• تعین مقدار آلودگی فیزیکی
• تعیین مقدار آلودگی شیمیایی
• مشخص نمودن مقدار آلودگی میکروبیولوژیکی
• تعیین حد باقیمانده فاکتور و عوامل تمیزی همانند شوینده‌ها
• مشخص نمودن روش تمیزی به کار گرفته
• روش نمونه برداری و توزین و معتبر سازی آن ها
• روش آنالیز و معتبر سازی آن
• معتبر سازی تمیزی
• تحریر و نگارش پروتکل‌های معتبر سازی تمیزی

مراحل معتبر سازی روش‌های تجزیه‌ای

این نوع از معتبر سازی نیز شامل موارد زیر می‌شود

• شناسایی و تعیین روش
• مطالعه دستورالعمل‌های مرتبط با روش‌های ارائه شده
• کنترل و بررسی منبع و مرجع دستورالعمل‌ها
• تعیین و مشخص نمودن طبقه بندی تست‌ها در فارماکوپه
• مشخص نمودن پارامترهای لازم جهت معتبر سازی
• طراحی آزمایش‌های مربوط به هر یک از پارامترها و به‌کارگیری آن‌ها
• تهیه محلول استاندارد
• جمع آوری و ارائه داده‌ها جهت آنالیز
• آنالیز نتایج و ارائه آن‌ها در قالب فرم
• تدوین پروتکل‌های معتبر سازی طبق فرمت‌های از پیش تعیین شده
• تایید و امضا فرم‌ها توسط کارشناسان و اپراتورهای ادارات
• امضا و تایید پروتکل توسط رئیس مجموعه
• ارسال پروتکل به اداره معتبرسازی جهت تأیید و بررسی
• تایید پروتکل و ارسال مستندها
• ثبت و اختصاص شماره سند از جانب اداره مستندات
• ارسال سند پروتکل‌های معتبر سازی به آزمایشگاه و بخش‌های مربوطه

مراحل معتبر سازی فرایند

مراحل معتبر سازی فرایند نیز به ترتیب زیر است

• شناسایی و تشریح فرایند
• تصمیم بر معتبر سازی یا صحه گذاری
• ارائه طرح جامع برای دستیابی به وضعیت معتبر
• تشکیل یک گروه برای معتبر سازی
• تعیین معیارها و فاکتورهای پذیرش
• انتخاب ابزارها یا روش‌های معتبر سازی
• بررسی و مطالعه اسناد و دستورالعمل مربوط به فرایند
• دریافت مرجع و منبع مربوط به فرایند
• اعلام نظر تخصصی کمیته مربوط در موارد بحرانی
• تعریف فضای آزمایشگاه و ساختمان محل فرایند
• معتبر بودن تجهیزات و دستگاه‌های کاربردی در فرایندها
• ارائه و تکمیل اسناد مرتبط با فرایندد توسط صاحبان آن‌ها
• تعیین پروتکل معتبر سازی
• تعیین و تهیه گزارش‌های نهایی واحد تاییدیه
• مشخص نمودن کنترل مداوم فرایند
• معتبر سازی مجدد در صورت الزام

سوالات متداول درباره تضمین کیفیت و معتبرسازی اتاق تمیز

1. معتبرسازی اتاق تمیز شامل چه مواردی می شود؟
معتبرسازی اتاق تمیز شامل بررسی و ارزیابی پارامترهایی مانند تعداد ذرات معلق، فشار تفاضلی، دما، رطوبت، الگوی جریان هوا، نرخ تعویض هوا و عملکرد سیستم HVAC است.

2. تفاوت تضمین کیفیت و معتبرسازی اتاق تمیز چیست؟
تضمین کیفیت یک چارچوب کلی برای کنترل و مدیریت کیفیت در پروژه است، در حالی که معتبرسازی با انجام آزمون ها و بررسی های مستند، عملکرد صحیح و پایدار اتاق تمیز و تجهیزات مرتبط با آن را اثبات می کند.

3. چرا معتبرسازی اتاق تمیز اهمیت دارد؟
معتبرسازی اتاق تمیز کمک می کند عملکرد صحیح سیستم های تهویه و فیلتراسیون، کنترل آلودگی و شرایط محیطی بررسی شود و اطمینان حاصل شود که فضای تمیز مطابق الزامات کیفی و استانداردهای مورد نیاز فعالیت می کند.