فرآیند اتاق تمیز نیازمند برنامه ریزی دقیق و هماهنگی میان بخش های مختلف فنی و اجرایی است. نوع فعالیت مجموعه، میزان کنترل آلودگی، شرایط فرایند تولید و سطح پاکیزگی مورد نیاز، همگی در تعیین ساختار و مشخصات کلین روم تاثیرگذار هستند. به همین دلیل، طراحی این فضا باید از مرحله انتخاب محل و جانمایی بخش ها تا اجرای سیستم های تاسیساتی، فیلتراسیون و تجهیزات داخلی با توجه به نیازهای واقعی پروژه انجام شود.
اگر برای اجرای پروژه خود به خدمات تخصصی طراحی اتاق تمیز نیاز دارید، می توانید اطلاعات اولیه پروژه مانند نوع کاربری، مساحت، فرایندهای انجام شده و سطح پاکیزگی مورد انتظار را در اختیار کارشناسان اندیشگران جامع صنعت ایرانیان قرار دهید تا شرایط پروژه بررسی و راهکار متناسب با نیاز آن پیشنهاد شود.
اتاق تمیز یا کلین روم (CleanRoom)چیست؟
اتاق تمیز یا کلین روم فضایی کنترل شده است که در آن میزان گرد و غبار، ذرات معلق، میکروب ها، دما، رطوبت و فشار هوا تحت کنترل قرار می گیرد تا محیطی بسیار پاک تر از فضاهای معمولی ایجاد شود. به زبان ساده، اتاق تمیز مانند یک محیط محافظت شده است که اجازه نمی دهد آلودگی های موجود در هوا به محصولات، تجهیزات یا فرایندهای حساس آسیب بزنند؛ به همین دلیل از آن در صنایعی مانند داروسازی، تجهیزات پزشکی، الکترونیک، آزمایشگاه ها و صنایع غذایی استفاده می شود.
طراحی و ساخت کلین روم چگونه انجام می شود؟
طراحی کلین روم به برنامه ریزی دقیق و هماهنگی میان حوزه های مختلف مهندسی نیاز دارد؛ زیرا عواملی مانند معماری فضا، سیستم های تهویه، تجهیزات الکتریکی، کنترل شرایط محیطی و انتخاب مصالح، همگی بر عملکرد نهایی محیط تاثیر می گذارند. در مجموعه اندیشگران جامع صنعت ایرانیان، طراحی اتاق تمیز با بررسی نیازهای اختصاصی پروژه و تعیین شاخص های فنی مورد انتظار آغاز می شود. سپس با تدوین طرح اولیه، ارزیابی راهکارهای مهندسی و تهیه نقشه های اجرایی، زیرساخت لازم برای پیاده سازی یک کلین روم استاندارد فراهم می شود. دستیابی به محیطی با سطح پاکیزگی کنترل شده،به انتخاب صحیح فناوری های فیلتراسیون، تنظیم الگوی گردش هوا، ایجاد اختلاف فشار مناسب و پیش بینی الزامات بهره برداری و نگهداری نیز اهمیت زیادی دارد.
فرآیند اجرای یک پروژه کلین روم معمولا شامل مراحل زیر است:
- بررسی نیازهای فنی و فرآیندی پروژه
- تعیین کلاس و استانداردهای مورد نیاز
- طراحی معماری و مسیرهای تردد
- طراحی سیستم HVAC و فیلتراسیون
- انتخاب متریال و تجهیزات
- اجرای سازه و تاسیسات
- راه اندازی سیستم های کنترلی
- انجام تست و اعتبارسنجی
این رویکرد باعث می شود تجهیزات و هزینه های پروژه متناسب با نیاز واقعی انتخاب شوند و از طراحی بیش از حد یا کمتر از سطح مورد نیاز جلوگیری شود.

اجزای اصلی و تجهیزات مورد نیاز اتاق تمیز
تجهیزات اتاق تمیز بر اساس نوع پروژه انتخاب می شوند، اما معمولا شامل موارد زیر هستند:
- سیستم HVAC تخصصی
- فیلترهای HEPA و در صورت نیاز ULPA
- هواساز و سیستم توزیع هوا
- دیوارها و سقف های قابل شستشو و دارای حداقل درز
- کفپوش مناسب محیط کنترل شده
- درب های مخصوص کلین روم
- تجهیزات کنترل و پایش فشار، دما و رطوبت
- Airlock برای کنترل ورود و خروج
- Air Shower در پروژه هایی که نیاز به کنترل بیشتری دارند

کلاس بندی اتاق تمیز و استانداردهای آن
کلاس بندی اتاق تمیز (Cleanroom Classification) روشی برای تعیین میزان پاکیزگی هوای یک محیط کنترل شده بر اساس غلظت ذرات معلق است. در استاندارد ISO 14644-1، تعداد ذرات موجود در هوا در اندازه های مشخص با استفاده از تجهیزاتی مانند شمارنده ذرات (Particle Counter) اندازه گیری و بر اساس حدود تعیین شده، کلاس پاکیزگی محیط مشخص می شود.
هرچه شماره کلاس ISO کمتر باشد، حداکثر غلظت مجاز ذرات کمتر و سطح پاکیزگی هوا بالاتر است. استاندارد ISO 14644-1 ذرات معلق با اندازه های آستانه مشخص را برای طبقه بندی در نظر می گیرد و این طبقه بندی به تنهایی نشان دهنده استریل بودن محیط یا کنترل آلودگی های میکروبی و شیمیایی نیست.
در تعیین کلاس پاکیزگی اتاق تمیز، عواملی مانند موارد زیر اهمیت دارند:
- غلظت ذرات معلق در حجم مشخصی از هوا
- اندازه ذرات مورد بررسی
- روش و محل نمونه برداری
- وضعیت محیط هنگام اندازه گیری
- الزامات فرآیند و صنعت مربوطه

کلاس بندی اتاق تمیز بر اساس استاندارد ISO 14644
استاندارد ISO 14644-1 یکی از مهم ترین مراجع بین المللی برای طبقه بندی پاکیزگی هوای اتاق تمیز است. در این سیستم، کلاس محیط بر اساس غلظت ذرات معلق و اندازه ذرات مورد بررسی تعیین می شود. کلاس های ISO از ISO Class 1 تا ISO Class 9 تعریف شده اند و با افزایش شماره کلاس، میزان مجاز ذرات نیز افزایش پیدا می کند.
در برخی پروژه ها و اسناد قدیمی ممکن است اصطلاحاتی مانند Class 100، Class 1,000 یا Class 10,000 دیده شود. این عبارات به سیستم طبقه بندی استانداردهای قدیمی مانند FED-STD-209E مربوط هستند و نباید بدون توجه به مبنای استاندارد، مستقیما معادل یک کلاس ISO در نظر گرفته شوند.
نکته مهم این است که کلاس بندی ISO صرفا میزان پاکیزگی هوا از نظر ذرات معلق را مشخص می کند. برای کنترل عواملی مانند آلودگی میکروبی، الزامات تولید دارویی، فشار اتاق، دما، رطوبت و سایر پارامترهای محیطی، باید استانداردها و الزامات مرتبط با نوع کاربری نیز در نظر گرفته شوند.
| کلاس ISO | ≥0.1 µm | ≥0.2 µm | ≥0.3 µm | ≥0.5 µm | ≥1 µm | ≥5 µm |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ISO 1 | 10 | 2 | — | — | — | — |
| ISO 2 | 100 | 24 | 10 | 4 | — | — |
| ISO 3 | 1,000 | 237 | 102 | 35 | 8 | — |
| ISO 4 | 10,000 | 2,370 | 1,020 | 352 | 83 | — |
| ISO 5 | 100,000 | 23,700 | 10,200 | 3,520 | 832 | 29 |
| ISO 6 | 1,000,000 | 237,000 | 102,000 | 35,200 | 8,320 | 293 |
| ISO 7 | — | — | — | 352,000 | 83,200 | 2,930 |
| ISO 8 | — | — | — | 3,520,000 | 832,000 | 29,300 |
| ISO 9 | — | — | — | 35,200,000 | 8,320,000 | 293,000 |
مقادیر جدول بر اساس حداکثر غلظت مجاز ذرات در هر متر مکعب هوا ارائه شده اند. اندازه های ذرات از 0.1 تا 5 میکرون در طبقه بندی ISO 14644-1 مورد استفاده قرار می گیرند.
طبقه بندی اتاق تمیز در استاندارد GMP
در صنایع دارویی و به ویژه تولید محصولات استریل، الزامات GMP محیط های تولید را بر اساس سطح کنترل آلودگی و میزان حساسیت فرآیند به Gradeهای A، B، C و D تقسیم می کند. این Gradeها برای تعیین شرایط محیطی مورد نیاز در مراحل مختلف تولید به کار می روند و با توجه به نوع فرآیند، ریسک آلودگی و الزامات محصول تعیین می شوند.
در این سیستم، Grade A بالاترین سطح کنترل محیطی را برای عملیات بحرانی فراهم می کند و Gradeهای B، C و D به ترتیب برای محیط های پشتیبان یا مراحل کم حساسیت تر مورد استفاده قرار می گیرند. این تقسیم بندی به معنی حذف کامل آلودگی نیست، بلکه هدف آن کنترل آلودگی محیطی در سطحی متناسب با ریسک فرآیند و محصول است.
نکته مهم این است که Gradeهای GMP را نمی توان بدون در نظر گرفتن وضعیت بهره برداری، به صورت یک به یک با کلاس های ISO معادل دانست. در Annex 1، طبقه بندی ذرات برای Gradeهای مختلف در دو وضعیت At Rest و In Operation بررسی می شود و برای Grade D در حالت In Operation نیز حد ثابت و از پیش تعیین شده ای وجود ندارد.
| Grade GMP | ≥0.5 µm/m³ در حالت At Rest | ≥0.5 µm/m³ در حالت In Operation | ≥5 µm/m³ در حالت At Rest | ≥5 µm/m³ در حالت In Operation |
|---|---|---|---|---|
| Grade A | 3,520 | 3,520 | مشخص نشده | مشخص نشده |
| Grade B | 3,520 | 352,000 | مشخص نشده | 2,930 |
| Grade C | 352,000 | 3,520,000 | 2,930 | 29,300 |
| Grade D | 3,520,000 | از پیش تعیین نشده | 29,300 | از پیش تعیین نشده |
اعداد جدول مربوط به حداکثر غلظت مجاز ذرات برای طبقه بندی هستند. در مورد Grade D، حد ذرات در حالت In Operation باید بر اساس ارزیابی ریسک و داده های روتین مربوط به محیط تعیین شود.
اتاق تمیز Grade A
Grade A برای بحرانی ترین عملیات تولید محصولات استریل استفاده می شود؛ به ویژه جایی که محصول یا ظرف باز در معرض محیط قرار دارد، مانند برخی عملیات پرکنی آسپتیک، مونتاژ آسپتیک و نقاط بحرانی فرآیند.
در طبقه بندی ذرات، Grade A در هر دو حالت At Rest و In Operation حداکثر 3,520 ذره با اندازه ≥0.5 میکرون در هر متر مکعب را مجاز می داند. برای ذرات ≥5 میکرون، در جدول classification فعلی Annex 1 حد عددی مشخصی برای Grade A تعیین نشده است.
Grade A معمولا به صورت یک ناحیه بحرانی موضعی، مانند LAF یا سایر تجهیزات تامین هوای یک طرفه و سیستم های محفظه ای مناسب ایجاد می شود. محیط پس زمینه این ناحیه در بسیاری از فرآیندهای آسپتیک Grade B است، هرچند طراحی و الزامات دقیق باید بر اساس فرآیند و ارزیابی ریسک تعیین شود.
اتاق تمیز Grade B
Grade B در فرآیندهای آسپتیک معمولا به عنوان محیط پس زمینه برای ناحیه Grade A استفاده می شود. در این حالت، محیط باید شرایط لازم برای پشتیبانی از عملیات بحرانی Grade A را فراهم کند.
حداکثر غلظت ذرات ≥0.5 میکرون در Grade B برابر 3,520 ذره در متر مکعب در حالت At Rest و 352,000 ذره در متر مکعب در حالت In Operation است. برای ذرات ≥5 میکرون نیز حد تعیین شده در حالت In Operation برابر 2,930 ذره در متر مکعب است.
بنابراین، در یک بیان ساده، Grade B از نظر ذرات ≥0.5 میکرون در حالت At Rest با ISO 5 و در حالت In Operation با ISO 7 همخوانی دارد؛ اما این را نباید به عنوان یک معادل مطلق برای تمام الزامات طراحی و بهره برداری اتاق تمیز در نظر گرفت.
اتاق تمیز Grade C
Grade C برای مراحل تولیدی با حساسیت کمتر نسبت به عملیات بحرانی آسپتیک استفاده می شود. نوع فعالیت، محصول و ارزیابی ریسک تعیین می کند که چه فرآیندهایی باید در این Grade انجام شوند.
حداکثر غلظت ذرات ≥0.5 میکرون در Grade C برابر 352,000 ذره در متر مکعب در حالت At Rest و 3,520,000 ذره در متر مکعب در حالت In Operation است. برای ذرات ≥5 میکرون نیز این حدود به ترتیب 2,930 و 29,300 ذره در متر مکعب هستند.
از نظر تطبیق ذرات، Grade C در حالت At Rest با ISO 7 و در حالت In Operation با ISO 8 همخوانی دارد. با این حال، انتخاب Grade باید بر اساس فرآیند و الزامات GMP انجام شود، نه صرفا بر اساس یک عدد ISO.
اتاق تمیز Grade D
Grade D برای مراحل کم حساسیت تر تولید محصولات استریل و برخی فعالیت های پشتیبان مورد استفاده قرار می گیرد. سطح مورد نیاز این محیط باید بر اساس نوع فرآیند، محصول و ارزیابی ریسک تعیین شود.
حداکثر غلظت ذرات ≥0.5 میکرون در Grade D در حالت At Rest برابر 3,520,000 ذره در متر مکعب و برای ذرات ≥5 میکرون 29,300 ذره در متر مکعب است. برای حالت In Operation، Annex 1 حد ثابت و از پیش تعیین شده ای ارائه نمی کند و تولیدکننده باید حدود مناسب را بر اساس ارزیابی ریسک و داده های روتین تعیین کند.
از نظر طبقه بندی ذرات، Grade D در حالت At Rest با ISO 8 همخوانی دارد؛ اما نمی توان برای حالت In Operation یک کلاس ISO ثابت برای آن تعیین کرد.

اتاق تمیز در کدام صنایع کاربرد دارد؟
اتاق تمیز یا Cleanroom در صنایعی استفاده می شود که کنترل میزان ذرات معلق، آلودگی میکروبی، دما، رطوبت و فشار هوا اهمیت دارد. مهم ترین کاربردهای اتاق تمیز عبارتند از:
- صنایع داروسازی: تولید دارو، واکسن، محصولات استریل و مواد اولیه دارویی
- صنایع پزشکی و بیمارستانی: اتاق های جراحی، تولید تجهیزات پزشکی و فرآیندهای استریل
- الکترونیک و میکروالکترونیک: تولید تراشه، مدارهای حساس، نیمه هادی ها و قطعات الکترونیکی
- صنایع غذایی: تولید و بسته بندی محصولات غذایی حساس به آلودگی
- صنایع آرایشی و بهداشتی: تولید محصولات بهداشتی، کرم ها و فرآورده های آرایشی
- صنایع هوافضا: مونتاژ و تولید قطعات حساس هواپیما و تجهیزات فضایی
- آزمایشگاه ها و مراکز تحقیقاتی: انجام آزمایش ها و فرآیندهایی که به محیط کنترل شده نیاز دارند
- محیط زیست: در برخی آزمایشگاه های محیط زیست و مراکز تحقیقاتی برای انجام آزمایش های حساس، کنترل آلودگی نمونه ها و بررسی آلاینده ها از محیط های کنترل شده استفاده می شود.
- صنعت هسته ای: در برخی فرآیندهای تولید، تحقیق و آزمایش در صنعت هسته ای، به ویژه هنگام کار با تجهیزات و مواد حساس، از محیط های کنترل شده برای کاهش آلودگی ذرات و حفظ شرایط مشخص فرآیند استفاده می شود.

وضعیت های بهره برداری اتاق تمیز
عملکرد کلین روم در شرایط مختلف بهره برداری می تواند متفاوت باشد. به همین دلیل وضعیت اتاق هنگام ارزیابی باید مشخص شود.
اتاق تمیز در وضعیت At Rest
در وضعیت At Rest، تجهیزات مورد نیاز نصب شده و در شرایط تعریف شده قرار دارند، اما عملیات تولید یا فعالیت معمول پرسنل انجام نمی شود. این شرایط امکان ارزیابی عملکرد سیستم در حالت بدون فعالیت عملیاتی را فراهم می کند.
اتاق تمیز در وضعیت Operational
در وضعیت Operational، تجهیزات و فرآیند در شرایط بهره برداری قرار دارند و تعداد مشخصی از پرسنل نیز مطابق شرایط تعریف شده حضور دارند. این وضعیت اهمیت زیادی دارد، زیرا فعالیت افراد و تجهیزات می تواند مقدار ذرات و سایر آلاینده ها را تغییر دهد.
اتاق تمیز در وضعیت As Built
در وضعیت As Built، ساخت فضای کلین روم تکمیل شده و سیستم های مربوط به آن در وضعیت تعریف شده پروژه قرار دارند، اما تجهیزات تولیدی و پرسنل در محیط حضور ندارند. این وضعیت بیشتر برای ارزیابی شرایط پایه فضای ساخته شده کاربرد دارد.

تست و اعتبارسنجی اتاق تمیز چگونه انجام می شود؟
پس از اجرای کلین روم، باید مشخص شود که سیستم واقعاً میتواند الزامات طراحی و سطح پاکیزگی مورد انتظار را تأمین کند. تستها بر اساس نوع پروژه و استانداردهای مورد نیاز انتخاب میشوند و همه پروژهها الزاماً به مجموعه آزمون یکسانی نیاز ندارند.
برخی از آزمونهای رایج عبارتاند از:
- Particle Counting: اندازهگیری غلظت ذرات معلق در هوا
- HEPA Filter Integrity Test: بررسی یکپارچگی و نشتی فیلتر
- Differential Pressure: بررسی اختلاف فشار بین فضاهای مختلف
- Temperature & Humidity: اندازهگیری و کنترل دما و رطوبت
- Airflow / Air Change: بررسی جریان هوا و میزان هوای ورودی
- Recovery Test: بررسی سرعت بازگشت شرایط پاکیزگی پس از ایجاد آلودگی کنترلشده، در صورت نیاز پروژه
- Airflow Visualization: مشاهده الگوی حرکت هوا در پروژههایی که انجام این آزمون مورد نیاز است
در پروژههای حساس، اعتبارسنجی میتواند در قالب مراحل Qualification و با مستندسازی طراحی، نصب، عملکرد و شرایط واقعی بهرهبرداری انجام شود.
هزینه ساخت اتاق تمیز به چه عواملی بستگی دارد؟
هزینه اتاق تمیز به عوامل مختلفی مثل مساحت اتاق تمیز، نوع و درجه اهمیت آن، تعداد فیلترها و تجهیزاتی که در کلین روم استفاده میشود با توجه به نیاز های کلین روم، تغییر میکند.مهم ترین عوامل موثر بر هزینه اجرای کلین روم عبارت اند از:
- متراژ و ابعاد فضای مورد نظر
- کلاس پاکیزگی مورد نیاز
- نوع فرآیند و سطح حساسیت محصول
- ظرفیت و مشخصات سیستم HVAC و هواساز
- تعداد و نوع فیلترهای HEPA یا ULPA
- نوع ساندویچ پانل، کف، سقف و پوشش سطوح
- تعداد و نوع درب ها و پنجره های کلین روم
- نیاز به تجهیزاتی مانند Pass Box، Air Shower و Airlock
- سیستم مانیتورینگ و کنترل پارامترهای محیطی
- الزامات استانداردی مانند ISO و GMP
- میزان سفارشی سازی و پیچیدگی طراحی
برای اجرای اتاق تمیز، چرا همکاری با اندیشگران جامع صنعت ایرانیان؟
اجرای کلین روم موفق به معنی نصب مجموعه ای از تجهیزات در یک فضای بسته نیست. طراحی معماری، سیستم تهویه، فیلتراسیون، کنترل فشار، تجهیزات، مسیرهای تردد و الزامات بهره برداری باید به عنوان اجزای یک سیستم واحد دیده شوند. اندیشگران جامع صنعت ایرانیان با بررسی شرایط و نیازهای هر پروژه، به انتخاب راهکار مناسب برای طراحی و اجرای اتاق تمیز کمک می کند.
رویکرد صحیح در اجرای پروژه از شناخت فرآیند و تعیین سطح کنترل مورد نیاز شروع می شود و تا طراحی، انتخاب تجهیزات، اجرا، راه اندازی و بررسی عملکرد ادامه پیدا می کند. این رویکرد کمک می کند تا تجهیزات و مشخصات پروژه متناسب با نیاز واقعی انتخاب شوند و از هزینه های اضافی ناشی از طراحی نامتناسب یا انتخاب تجهیزات غیرضروری جلوگیری شود. برای بررسی نیاز پروژه و دریافت مشاوره درباره طراحی و ساخت اتاق تمیز، می توانید با کارشناسان اندیشگران جامع صنعت ایرانیان در ارتباط باشید.
سوالات متداول درباره اتاق تمیز
اتاق تمیز چیست ؟
اتاق تمیز یا کلین روم محیطی کنترل شده است که میزان ذرات معلق، آلودگی های میکروبی، دما، رطوبت و فشار هوا در آن تحت کنترل قرار دارد.
کلاس بندی اتاق تمیز چگونه تعیین می شود؟
کلاس بندی کلین روم بر اساس میزان و اندازه ذرات معلق موجود در حجم مشخصی از هوا انجام می شود. استاندارد ISO 14644-1 یکی از مهم ترین استانداردهای مورد استفاده برای تعیین کلاس پاکیزگی اتاق تمیز است و کلاس های ISO 1 تا ISO 9 را شامل می شود.
هزینه طراحی و ساخت اتاق تمیز چقدر است؟
هزینه طراحی و ساخت اتاق تمیز به عوامل مختلفی مانند متراژ، کلاس پاکیزگی، نوع کاربری، تجهیزات مورد نیاز، سیستم تهویه و فیلتراسیون، نوع کف و دیوارها و استانداردهای مورد نیاز پروژه بستگی دارد.
اتاق تمیز در چه صنایعی کاربرد دارد؟
اتاق تمیز در صنایعی مانند داروسازی، تجهیزات پزشکی، صنایع غذایی، الکترونیک، میکروالکترونیک و آزمایشگاه ها کاربرد دارد.
تجهیزات اصلی مورد نیاز در اتاق تمیز؟
تجهیزات اصلی اتاق تمیز شامل سیستم HVAC و هواساز، فیلترهای HEPA/ULPA، سیستم توزیع و کنترل جریان هوا، دیوار و سقف کلینروم، کفپوش، دربهای مخصوص، Airlock، Pass Box، Air Shower و تجهیزات کنترل و مانیتورینگ است.