کلاس بندی اتاق تمیز یکی از مهم ترین مراحل در طراحی، اجرا و بهره برداری از محیط های کنترل شده است. اتاق تمیز یا کلین روم محیطی است که میزان آلودگی های موجود در آن، به ویژه ذرات معلق در هوا، تحت کنترل قرار دارد و شرایط محیطی آن بر اساس نیاز فرآیند تعیین می شود.
بر خلاف تصور عمومی، هدف از ایجاد یک اتاق تمیز فقط تمیز بودن ظاهری فضا نیست. ممکن است یک محیط از نظر ظاهری کاملا پاکیزه باشد، اما مقدار ذرات معلق موجود در هوای آن برای یک فرآیند حساس بسیار زیاد باشد. به همین دلیل، پاکیزگی اتاق تمیز با معیارهای مشخص و قابل اندازه گیری ارزیابی می شود.
در این مقاله بررسی می کنیم که کلاس بندی اتاق تمیز چگونه انجام می شود، استانداردهای مهم این حوزه کدام هستند، هر کلاس چه کاربردی دارد و چه عواملی در تعیین کلاس نهایی یک کلین روم نقش دارند.
کلاس بندی اتاق تمیز چیست؟
کلاس بندی اتاق تمیز به فرآیندی گفته می شود که طی آن میزان پاکیزگی هوای یک محیط کنترل شده بر اساس غلظت ذرات معلق موجود در هوا تعیین می شود. در استانداردهای رایج، اندازه ذرات و تعداد آن ها در حجم مشخصی از هوا مورد بررسی قرار می گیرد و بر اساس نتایج به دست آمده، کلاس پاکیزگی اتاق مشخص می شود.
بنابراین، هرچه تعداد ذرات معلق با اندازه مشخص در هوا کمتر باشد، محیط از نظر کنترل ذرات پاکیزه تر محسوب می شود و برای فرآیندهای حساس تر مناسب خواهد بود.
کلاس بندی فقط یک عدد یا عنوان برای اتاق نیست؛ بلکه مبنایی برای تصمیم گیری درباره طراحی سیستم تهویه، فیلتراسیون، فشار، جریان هوا و بسیاری از الزامات اجرایی دیگر محسوب می شود. به همین دلیل، تعیین کلاس باید بر اساس نیاز واقعی فرآیند و با توجه به استانداردهای معتبر انجام شود.
چرا کلاس بندی کلین روم اهمیت دارد؟
هر فرآیند صنعتی یا آزمایشگاهی به یک سطح مشخص از کنترل آلودگی نیاز دارد. برای مثال، یک محیط تولید دارویی استریل به شرایط بسیار کنترل شده تری نسبت به یک فضای صنعتی عمومی نیاز دارد.
تعیین صحیح کلاس اتاق تمیز می تواند به دلایل زیر اهمیت داشته باشد:
- کنترل میزان ذرات معلق در هوا
- کاهش احتمال آلودگی محصولات و مواد
- جلوگیری از انتقال آلودگی بین فرآیندهای مختلف
- ایجاد شرایط مناسب برای فرآیندهای حساس
- کمک به رعایت الزامات استانداردی و نظارتی
- تعیین دقیق نیازهای سیستم تهویه و فیلتراسیون
- کاهش هزینه های اضافی ناشی از طراحی بیش از نیاز
- ایجاد شرایط قابل کنترل و قابل اندازه گیری برای محیط
در مقابل، انتخاب یک کلاس بالاتر از نیاز واقعی نیز همیشه تصمیم مناسبی نیست. افزایش سطح پاکیزگی معمولا به تجهیزات، انرژی، نگهداری و کنترل بیشتری نیاز دارد. بنابراین، کلاس اتاق باید به اندازه ای انتخاب شود که نیاز فرآیند را پوشش دهد، نه اینکه بدون دلیل به بالاترین سطح ممکن برسد.
استانداردهای کلاس بندی اتاق تمیز
برای تعیین و تعریف کلاس های پاکیزگی اتاق تمیز، استانداردهای مختلفی در طول زمان مورد استفاده قرار گرفته اند. در حال حاضر، استاندارد خانواده ISO 14644 یکی از مهم ترین مراجع بین المللی برای طبقه بندی پاکیزگی هوای اتاق های تمیز محسوب می شود.
در این استاندارد، طبقه بندی پاکیزگی بر اساس غلظت ذرات معلق موجود در هوا انجام می شود. در نتیجه، هنگام بررسی کلاس یک اتاق تمیز باید به اندازه ذرات و تعداد مجاز آن ها توجه داشت.
استاندارد ISO 14644-1
استاندارد ISO 14644-1 یکی از شناخته شده ترین مراجع برای تعیین طبقه بندی پاکیزگی هوای اتاق تمیز است. این استاندارد کلاس های پاکیزگی را از ISO 1 تا ISO 9 تعریف می کند.
در این طبقه بندی، ISO 1 نشان دهنده یکی از سخت گیرانه ترین سطوح کنترل ذرات و ISO 9 نشان دهنده سطحی با محدودیت کمتر از نظر غلظت ذرات معلق است.
نکته مهم این است که شماره کلاس به تنهایی نشان دهنده تمام ویژگی های یک اتاق تمیز نیست. این طبقه بندی مشخص می کند که غلظت ذرات موجود در هوا در چه محدوده ای قرار دارد، اما پارامترهایی مانند دما، رطوبت، فشار، میکروارگانیسم ها و الزامات فرآیندی ممکن است تحت استانداردها و الزامات جداگانه بررسی شوند.
استاندارد فدرال 209E و ارتباط آن با کلاس های ISO
پیش از رواج استانداردهای ISO، استاندارد فدرال 209E آمریکا یکی از مراجع شناخته شده برای طبقه بندی اتاق های تمیز بود. در این سیستم، کلاس هایی مانند Class 100، Class 10,000 و Class 100,000 مورد استفاده قرار می گرفتند.
استاندارد Federal Standard 209E در حال حاضر استاندارد مرجع اصلی برای طراحی و طبقه بندی اتاق های تمیز محسوب نمی شود و استاندارد ISO 14644-1 جایگزین آن شده است. با این حال، اصطلاحات قدیمی همچنان در برخی صنایع و میان متخصصان استفاده می شوند.
به همین دلیل ممکن است در منابع مختلف با عبارت هایی مانند «کلین روم کلاس 100» یا «کلاس 10000» مواجه شوید. این عبارات معمولا به سیستم طبقه بندی قدیمی اشاره دارند و برای تفسیر دقیق آن ها باید مشخص شود که منظور، چه سطحی از پاکیزگی بر اساس معیارهای قدیمی یا معادل های تقریبی آن در سیستم ISO است.
انواع کلاس اتاق تمیز بر اساس استاندارد ISO
بر اساس استاندارد ISO 14644-1، اتاق های تمیز در 9 کلاس مختلف، از ISO 1 تا ISO 9، دسته بندی می شوند.
تفاوت اصلی این کلاس ها در حداکثر غلظت مجاز ذرات معلق در هوا با اندازه های مشخص است. هرچه عدد کلاس پایین تر باشد، محدودیت مربوط به تعداد ذرات شدیدتر خواهد بود.
برای درک بهتر این موضوع می توان گفت:
- ISO 1 یکی از سخت گیرانه ترین سطوح پاکیزگی را ارائه می دهد.
- ISO 2 و ISO 3 برای فرآیندهایی با حساسیت بسیار بالا به آلودگی ذرات مناسب هستند.
- ISO 4 تا ISO 6 برای بسیاری از فرآیندهای حساس صنعتی، تحقیقاتی و تولیدی کاربرد دارند.
- ISO 7 و ISO 8 از کلاس های رایج در بسیاری از پروژه های صنعتی و دارویی هستند.
- ISO 9 نسبت به کلاس های پایین تر محدودیت کمتری از نظر تعداد ذرات دارد.
البته کاربرد واقعی هر کلاس باید بر اساس نوع فرآیند، محصول، تجهیزات و الزامات قانونی یا صنعتی تعیین شود. نمی توان صرفا بر اساس نام یک صنعت، یک کلاس مشخص را برای تمام پروژه ها مناسب دانست.
جدول کلاس بندی اتاق تمیز بر اساس استاندارد ISO 14644-1
جدول زیر یک نمای کلی از طبقه بندی اتاق های تمیز بر اساس حداکثر غلظت مجاز ذرات در شرایط استاندارد است. اعداد مربوط به ذرات، به صورت تعداد ذرات در هر متر مکعب هوا بیان می شوند.
| کلاس ISO | ذرات ≥ 0.1 میکرون | ذرات ≥ 0.2 میکرون | ذرات ≥ 0.3 میکرون | ذرات ≥ 0.5 میکرون | ذرات ≥ 1 میکرون | ذرات ≥ 5 میکرون |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ISO 1 | 10 | 2 | – | – | – | – |
| ISO 2 | 100 | 24 | 10 | 4 | – | – |
| ISO 3 | 1,000 | 237 | 102 | 35 | 8 | – |
| ISO 4 | 10,000 | 2,370 | 1,020 | 352 | 83 | – |
| ISO 5 | 100,000 | 23,700 | 10,200 | 3,520 | 832 | 29 |
| ISO 6 | 1,000,000 | 237,000 | 102,000 | 35,200 | 8,320 | 293 |
| ISO 7 | – | – | – | 352,000 | 83,200 | 2,930 |
| ISO 8 | – | – | – | 3,520,000 | 832,000 | 29,300 |
| ISO 9 | – | – | – | 35,200,000 | 8,320,000 | 293,000 |
مقادیر جدول برای درک بهتر اختلاف کلاس ها ارائه شده اند و در پروژه های واقعی باید آخرین ویرایش استاندارد ISO 14644-1 و الزامات اختصاصی صنعت مربوطه ملاک ارزیابی قرار گیرد.
همچنین باید توجه داشت که خط تیره به معنی صفر بودن ذرات نیست؛ بلکه در جدول طبقه بندی استاندارد، برای آن اندازه ذره مقدار مشخصی در نظر گرفته نشده است.
تفاوت کلاس های مختلف اتاق تمیز چیست؟
تفاوت اصلی کلاس های اتاق تمیز به میزان ذرات معلق مجاز در هوای محیط مربوط می شود. با پایین آمدن عدد کلاس، کنترل آلودگی ذرات سخت گیرانه تر شده و معمولا نیازهای طراحی و بهره برداری نیز افزایش پیدا می کند.
کلاس های ISO 1 تا ISO 3
کلاس های ISO 1 تا ISO 3 در دسته محیط های بسیار پاک قرار می گیرند. این فضاها برای فرآیندهایی استفاده می شوند که حتی مقدار بسیار کمی از ذرات می تواند روی عملکرد محصول یا نتیجه فرآیند تاثیر بگذارد.
ایجاد چنین شرایطی به کنترل دقیق جریان هوا، فیلتراسیون بسیار موثر، طراحی مناسب تجهیزات و کنترل دقیق ورود افراد و مواد نیاز دارد.
این کلاس ها معمولا در فرآیندهای بسیار حساس و تخصصی کاربرد دارند و طراحی آن ها باید با دقت بسیار بالا و بر اساس نیاز واقعی فرآیند انجام شود.
کلاس های ISO 4 تا ISO 6
کلاس های میانی ISO 4 تا ISO 6 در بسیاری از فعالیت های صنعتی و تحقیقاتی حساس کاربرد دارند. میزان کنترل آلودگی در این محیط ها از فضاهای عمومی بیشتر است و سیستم تهویه و فیلتراسیون باید متناسب با سطح پاکیزگی مورد نیاز طراحی شود.
در این محدوده، نحوه ورود و خروج پرسنل، انتقال مواد، نوع تجهیزات و فرآیندهای انجام شده در اتاق اهمیت زیادی دارد.
کلاس های ISO 7 و ISO 8
ISO 7 و ISO 8 از جمله کلاس هایی هستند که در بسیاری از پروژه های اتاق تمیز مورد استفاده قرار می گیرند. این کلاس ها می توانند در صنایع مختلفی مانند داروسازی، تجهیزات پزشکی، صنایع غذایی حساس، آزمایشگاه ها و برخی فرآیندهای تولیدی کاربرد داشته باشند.
البته انتخاب بین ISO 7 و ISO 8 باید بر اساس نیاز فرآیند انجام شود. صرفا استفاده از یک کلاس رایج به معنای مناسب بودن آن برای همه پروژه ها نیست.
در بسیاری از پروژه ها ممکن است تمام فضای یک مجموعه در یک کلاس واحد قرار نداشته باشد. برای مثال، اتاق های مختلف می توانند بر اساس حساسیت فرآیند، سطح پاکیزگی متفاوتی داشته باشند و با ایجاد اختلاف فشار مناسب، از انتقال آلودگی جلوگیری شود.
اتاق تمیز کلاس ISO 9
ISO 9 در مقایسه با کلاس های پایین تر، محدودیت کمتری از نظر غلظت ذرات دارد و به شرایط محیطی کنترل شده اما با سطح پاکیزگی پایین تر مربوط می شود.
این کلاس ممکن است برای فضاهایی مناسب باشد که نیاز به کنترل شدید ذرات ندارند، اما همچنان شرایط محیط باید نسبت به محیط های معمولی قابل کنترل تر باشد.
عوامل موثر در طراحی و کلاس بندی کلین روم
کلاس پاکیزگی تنها با انتخاب یک عدد از جدول استاندارد تعیین نمی شود. برای رسیدن به شرایط مورد نیاز، مجموعه ای از عوامل طراحی و بهره برداری باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.
در زمان طراحی یک کلین روم، مواردی مانند ساختار و پوشش داخلی، کیفیت فیلتراسیون هوا، نرخ تعویض هوا، فشار اتاق ها، محل ترمینال های هوا، جهت جریان هوا، دما و رطوبت و نحوه حرکت افراد و مواد باید به صورت یکپارچه مورد بررسی قرار گیرند.
سیستم فیلتراسیون و کیفیت هوا
یکی از مهم ترین عوامل موثر در کنترل پاکیزگی، سیستم تهویه و فیلتراسیون است. هوای ورودی باید با استفاده از تجهیزات مناسب تصفیه شود تا میزان ذرات وارد شده به محیط کاهش پیدا کند.
نوع و سطح فیلتراسیون باید متناسب با کلاس مورد نظر و شرایط فرآیند انتخاب شود. فیلترها، هواسازها و ترمینال های هوایی باید به گونه ای طراحی و نصب شوند که عملکرد سیستم در طول زمان قابل کنترل و ارزیابی باشد.
کیفیت فیلتر به تنهایی برای دستیابی به یک کلاس مشخص کافی نیست. طراحی مسیر هوا، آب بندی سیستم، محل نصب فیلتر و نحوه توزیع هوا نیز تاثیر مستقیم بر عملکرد نهایی دارند.
نرخ تعویض هوا
نرخ تعویض هوا یا Air Changes per Hour یکی از پارامترهای مهم در طراحی اتاق تمیز است. این پارامتر نشان می دهد که حجم هوای موجود در فضای اتاق در یک بازه زمانی مشخص، با هوای تازه یا تصفیه شده جایگزین می شود.
هرچه نیاز به کنترل آلودگی بیشتر باشد، معمولا مدیریت جریان هوا و میزان تعویض آن نیز اهمیت بیشتری پیدا می کند. با این حال، نمی توان برای تمام کلاس های اتاق تمیز یک نرخ تعویض هوای ثابت تعیین کرد؛ زیرا این مقدار به ابعاد اتاق، تعداد افراد، تجهیزات، فرآیند و روش طراحی سیستم تهویه بستگی دارد.
فشار اتاق ها
اختلاف فشار بین فضاهای مختلف یکی از روش های مهم برای کنترل حرکت آلودگی است. در بسیاری از طراحی ها، فضاهایی که پاکیزگی بیشتری دارند نسبت به محیط های اطراف در فشار بالاتری قرار می گیرند تا جریان هوا از فضای پاک تر به سمت فضای کم پاکیزه تر حرکت کند.
البته در برخی فرآیندهای خاص ممکن است هدف، جلوگیری از خروج آلودگی از یک فضای مشخص باشد. در چنین شرایطی ممکن است طراحی فشار منفی یا راهکارهای متفاوت مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین، فشار اتاق ها باید بر اساس مسیر حرکت آلودگی و الزامات فرآیند تعیین شود.
محل ترمینال های هوا و جهت جریان
محل ورود و خروج هوا و نحوه حرکت آن در فضای داخلی، تاثیر زیادی بر عملکرد اتاق تمیز دارد. طراحی باید به گونه ای باشد که هوا بتواند ذرات را از مناطق حساس دور کرده و به سمت نقاط خروجی هدایت کند.
در طراحی های خاص، ممکن است از جریان یک طرفه یا الگوهای کنترل شده جریان هوا استفاده شود. در فضاهای دیگر نیز جریان غیر یک طرفه می تواند با توجه به نیاز پروژه مورد استفاده قرار گیرد.
انتخاب روش مناسب به کلاس مورد نظر، نوع فرآیند و سطح حساسیت محصول وابسته است.
دما و رطوبت
دما و رطوبت اگرچه معیار اصلی کلاس بندی ذرات نیستند، اما در عملکرد صحیح اتاق تمیز و فرآیندهای انجام شده در آن اهمیت دارند.
دمای نامناسب می تواند بر عملکرد تجهیزات، آسایش پرسنل و شرایط فرآیند تاثیر بگذارد. رطوبت نیز ممکن است در برخی صنایع بر کیفیت محصول، خوردگی تجهیزات یا رشد میکروبی اثر داشته باشد.
به همین دلیل، کنترل دما و رطوبت باید بر اساس نیاز فرآیند و الزامات محیطی تعیین شود.
جریان پرسنل و مواد
افراد یکی از مهم ترین منابع ایجاد و انتقال آلودگی در اتاق تمیز هستند. حتی با وجود سیستم تهویه و فیلتراسیون مناسب، ورود افراد بدون رعایت الزامات تعیین شده می تواند سطح آلودگی محیط را افزایش دهد.
به همین دلیل، در طراحی باید مسیر حرکت کارکنان، محل تعویض لباس، ورودی ها، ایرلاک ها و نحوه ورود و خروج افراد مشخص شود.
انتقال مواد نیز باید به شکل کنترل شده انجام شود. استفاده از پس باکس، ایرلاک یا مسیرهای جداگانه می تواند به کاهش احتمال ورود آلودگی کمک کند.
فرآیند و نوع فعالیت داخل اتاق
نوع فعالیتی که در اتاق تمیز انجام می شود، یکی از مهم ترین عوامل تعیین کننده کلاس مورد نیاز است.
برای مثال، فرآیندی که نسبت به ذرات بسیار حساس است، ممکن است به کلاس پاکیزگی بالاتری نیاز داشته باشد. در مقابل، یک فعالیت با حساسیت کمتر ممکن است در کلاس پایین تری انجام شود.
بنابراین، قبل از تعیین کلاس باید فرآیند، محصول، مواد اولیه و سطح حساسیت آن ها به آلودگی به طور دقیق بررسی شود.
بار حرارتی و ظرفیت اشغال فضا
تعداد افراد حاضر در اتاق، تجهیزات فعال و فرآیندهای انجام شده می توانند بار حرارتی قابل توجهی ایجاد کنند. این موضوع باید در طراحی سیستم تهویه و سرمایش مورد توجه قرار گیرد.
همچنین ظرفیت اشغال اتاق بر میزان تولید ذرات و نیازهای تهویه تاثیر دارد. هرچه تعداد افراد و فعالیت های داخل محیط بیشتر باشد، کنترل شرایط پاکیزگی می تواند پیچیده تر شود.
به همین دلیل، ظرفیت واقعی اتاق و شرایط بهره برداری باید از ابتدا در طراحی لحاظ شود.
کلاس بندی اتاق تمیز در طراحی چگونه انجام می شود؟
فرآیند تعیین کلاس یک اتاق تمیز معمولا با بررسی نیازهای فرآیندی آغاز می شود. در این مرحله باید مشخص شود که محصول یا فرآیند تا چه اندازه به آلودگی ذرات حساس است و چه سطحی از پاکیزگی مورد نیاز است.
پس از مشخص شدن نیاز فرآیند، پارامترهای طراحی بررسی می شوند. این پارامترها شامل سیستم تهویه، فیلتراسیون، فشار، جریان هوا، تعداد افراد، تجهیزات و مسیرهای ورود و خروج است.
به طور کلی، مراحل تعیین کلاس را می توان به شکل زیر در نظر گرفت:
- شناسایی فرآیند و نیازهای آن
- تعیین سطح پاکیزگی مورد نیاز
- انتخاب کلاس هدف بر اساس استاندارد مربوطه
- بررسی الزامات طراحی و تهویه
- طراحی مسیرهای جریان هوا
- تعیین فشار مناسب فضاها
- طراحی مسیر ورود پرسنل و مواد
- انتخاب تجهیزات و سیستم های مناسب
- اجرای پروژه مطابق مشخصات طراحی
- انجام آزمون ها و ارزیابی عملکرد
- تایید شرایط محیط و طبقه بندی نهایی
در این مرحله باید توجه داشت که کلاس طراحی شده با کلاس تایید شده یکسان نیست. ممکن است یک اتاق برای رسیدن به ISO 7 طراحی شود، اما پس از اجرا نیاز به آزمایش و ارزیابی داشته باشد تا مشخص شود آیا در شرایط تعریف شده واقعا الزامات آن کلاس را برآورده می کند یا خیر.
برای رسیدن به نتیجه مطلوب، فرآیند طراحی اتاق تمیز باید از ابتدا بر اساس نیاز فرآیند، استانداردهای معتبر و شرایط واقعی بهره برداری انجام شود.
چگونه کلاس مناسب اتاق تمیز را انتخاب کنیم؟
انتخاب کلاس مناسب باید بر اساس یک تحلیل فنی انجام شود و نمی توان صرفا با توجه به نوع صنعت یک کلاس ثابت را برای تمام پروژه ها تعیین کرد.
برای انتخاب کلاس مناسب، بهتر است پرسش های زیر بررسی شوند:
- چه محصول یا فرآیندی در اتاق انجام می شود؟
- حساسیت فرآیند نسبت به ذرات چقدر است؟
- چه تعداد نفر در محیط فعالیت می کنند؟
- چه تجهیزاتی داخل اتاق قرار می گیرند؟
- مواد چگونه وارد و خارج می شوند؟
- آیا فرآیند نیازمند کنترل میکروبی نیز هست؟
- چه استانداردهایی برای محصول یا صنعت مورد نظر الزامی هستند؟
- چه سطحی از فشار و جریان هوا مورد نیاز است؟
- آیا تمام فضای مجموعه به یک کلاس نیاز دارد؟
پاسخ به این سوالات به تعیین یک کلاس منطقی و اقتصادی کمک می کند.
انتخاب کلاس بیش از نیاز ممکن است هزینه های سرمایه گذاری و بهره برداری را افزایش دهد. از طرف دیگر، انتخاب کلاس پایین تر از نیاز می تواند کیفیت فرآیند را تحت تاثیر قرار دهد و حتی باعث ایجاد مشکلات جدی در عملکرد مجموعه شود.
بنابراین، بهترین رویکرد این است که کلاس اتاق بر اساس یک نیاز واقعی و قابل دفاع تعیین شود.
آیا کلاس اتاق تمیز در شرایط مختلف تغییر می کند؟
کلاس بندی یک اتاق تمیز بر اساس شرایطی که برای ارزیابی آن تعریف شده است، بررسی می شود. در استانداردهای مربوط به طبقه بندی، شرایط آزمون و وضعیت حضور یا عدم حضور افراد اهمیت دارد.
به همین دلیل، عملکرد یک اتاق ممکن است در شرایط مختلف بهره برداری متفاوت باشد. برای مثال، تعداد افراد حاضر در محیط، فعالیت تجهیزات و وضعیت سیستم تهویه می تواند روی میزان ذرات موجود در هوا تاثیر بگذارد.
در نتیجه، هنگام ارزیابی باید مشخص باشد که اتاق در چه شرایطی مورد آزمون قرار گرفته است. همچنین، نگهداری مناسب تجهیزات، تعویض به موقع فیلترها و کنترل صحیح فرآیندهای ورود و خروج برای حفظ شرایط تعیین شده ضروری است.
روش های کنترل و حفظ کلاس پاکیزگی اتاق تمیز
تعیین کلاس مناسب تنها مرحله اول کار است. پس از راه اندازی، باید شرایط محیط به شکل منظم کنترل شود تا عملکرد اتاق در محدوده مورد انتظار باقی بماند.
مهم ترین اقدامات برای حفظ سطح پاکیزگی عبارتند از:
- پایش منظم ذرات معلق
- بررسی عملکرد سیستم تهویه
- کنترل وضعیت فیلترها
- بررسی اختلاف فشار بین اتاق ها
- کنترل دما و رطوبت
- نظافت اصولی سطوح
- محدود کردن ورود افراد غیرضروری
- آموزش کارکنان درباره الزامات ورود و کار در کلین روم
- کنترل مسیر ورود مواد و تجهیزات
- نگهداری منظم تجهیزات
- بررسی عملکرد سیستم های کنترلی
- انجام آزمون های دوره ای مطابق برنامه مشخص
در کنار این موارد، استفاده صحیح از تجهیزات اتاق تمیز نیز اهمیت زیادی دارد. تجهیزات مورد استفاده باید متناسب با کلاس پاکیزگی و شرایط فرآیند انتخاب شوند تا خودشان به منبع ایجاد یا انتقال آلودگی تبدیل نشوند.
نکته مهم دیگر، مستندسازی فرآیندهاست. ثبت نتایج آزمون ها، سوابق نگهداری، تعویض فیلتر و اقدامات اصلاحی به مجموعه کمک می کند عملکرد محیط را در طول زمان بهتر کنترل کند.
تفاوت کلاس بندی اتاق تمیز با درجه بندی تجهیزات و سطوح
یکی از اشتباهات رایج این است که کلاس اتاق تمیز را با درجه پاکیزگی تجهیزات یا سطوح یکسان بدانیم.
کلاس بندی اتاق تمیز عمدتا به میزان غلظت ذرات معلق در هوای محیط مربوط است. اما تجهیزات، سطوح، لباس کارکنان و سایر اجزای محیط ممکن است بر اساس معیارهای متفاوتی ارزیابی شوند.
همچنین، کنترل ذرات با کنترل آلودگی میکروبی یکسان نیست. ممکن است یک محیط از نظر تعداد ذرات در یک کلاس مشخص قرار داشته باشد، اما برای یک فرآیند خاص به کنترل های بیشتری از نظر آلودگی میکروبی نیاز داشته باشد.
بنابراین، برای پروژه های حساس باید تمام الزامات مرتبط با فرآیند به صورت جداگانه بررسی شوند.
جمع بندی
کلاس بندی اتاق تمیز روشی برای تعیین سطح پاکیزگی هوای یک محیط کنترل شده بر اساس غلظت ذرات معلق است. استاندارد ISO 14644-1 یکی از مهم ترین مراجع بین المللی برای این طبقه بندی محسوب می شود و کلاس های ISO 1 تا ISO 9 را تعریف می کند.
انتخاب کلاس مناسب باید با توجه به نوع فرآیند، حساسیت محصول، تعداد افراد، تجهیزات، سیستم تهویه، فشار اتاق ها و مسیر حرکت پرسنل و مواد انجام شود. به همین دلیل، نمی توان یک کلاس مشخص را برای تمام پروژه های یک صنعت مناسب دانست.
همچنین، کلاس بندی موفق تنها به مرحله طراحی محدود نمی شود. پس از اجرا نیز باید با پایش منظم، نگهداری تجهیزات، کنترل سیستم تهویه و رعایت دستورالعمل های بهره برداری، شرایط محیط حفظ شود.
در نهایت، یک خدمات اتاق تمیز استاندارد و اصولی باید تمام مراحل از تحلیل نیاز فرآیند و تعیین کلاس تا طراحی، اجرا، آزمون و کنترل عملکرد را در نظر بگیرد تا محیط نهایی بتواند الزامات مورد انتظار را به شکل پایدار برآورده کند.
پرسش های متداول درباره کلاس بندی اتاق تمیز
کلاس بندی اتاق تمیز بر چه اساسی انجام می شود؟
کلاس بندی بر اساس میزان غلظت ذرات معلق با اندازه های مشخص در حجم معینی از هوای محیط انجام می شود. استاندارد ISO 14644-1 یکی از مراجع اصلی برای این طبقه بندی است.
کلاس های اتاق تمیز از چند تا چند هستند؟
در استاندارد ISO 14644-1، کلاس های پاکیزگی از ISO 1 تا ISO 9 تعریف شده اند. ISO 1 از نظر کنترل ذرات، سطح پاکیزگی سخت گیرانه تری نسبت به ISO 9 دارد.
آیا کلاس بندی اتاق تمیز فقط بر اساس تعداد ذرات انجام می شود؟
کلاس بندی پاکیزگی هوا بر اساس غلظت ذرات معلق انجام می شود، اما طراحی و عملکرد کلی اتاق تمیز به عوامل دیگری مانند فشار، جریان هوا، دما، رطوبت، فیلتراسیون و نحوه ورود افراد و مواد نیز وابسته است.
آیا یک مجموعه می تواند چند کلاس مختلف اتاق تمیز داشته باشد؟
بله. در بسیاری از پروژه ها، فضاهای مختلف بر اساس میزان حساسیت فرآیند در کلاس های متفاوت طراحی می شوند. اختلاف فشار و طراحی صحیح مسیرهای رفت و آمد می تواند به کنترل انتقال آلودگی بین این فضاها کمک کند.
آیا پس از اجرای اتاق تمیز باید کلاس آن آزمایش شود؟
بله. طراحی یک کلاس مشخص به تنهایی برای تایید نهایی کافی نیست. پس از اجرا باید آزمون ها و ارزیابی های لازم بر اساس استانداردهای مربوطه انجام شود تا مشخص شود شرایط واقعی محیط با الزامات کلاس تعیین شده مطابقت دارد.
